Selahattin Demirtaş: Biografie van een Koerdische leider achter de tralies

De naam van Selahattin Demirtaş, de voormalige co-voorzitter van de pro-Koerdische HDP, klinkt opnieuw luid in Turkije en daarbuiten. Na jaren van gevangenisstraf roepen het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en mensenrechtenorganisaties openlijk op tot zijn onmiddellijke vrijlating, en ook Turkse oppositiepartijen en regeringsgezinde stemmen spreken nu over een mogelijke vrijlating. Voor veel Koerden is Demirtaş niet alleen een politicus, maar een symbool van politieke vertegenwoordiging, verzet tegen onderdrukking en de hoop op een democratische oplossing van de Koerdische kwestie.

Vroege leven: van Palu naar Ankara
Selahattin Demirtaş werd in 1973 geboren in Palu, in de provincie Elazığ, in een Koerdisch-Zaza familie. Hij groeide op in de Koerdische regio en maakte al jong kennis met discriminatie en politieke spanningen. Na de middelbare school begon hij aan een studie maritieme handel, maar door politieke problemen moest hij die opleiding verlaten. Vervolgens legde hij opnieuw toelatingsexamen af en ging rechten studeren aan de universiteit van Ankara, waar hij zijn juridische basis legde.

Mensrechtenadvocaat en de stap naar politiek
Na zijn afstuderen werkte Demirtaş eerst als vrij advocaat, maar al snel verschoof zijn focus naar de verdediging van mensenrechten. In 2000 sloot hij zich aan bij de Mensenrechtenvereniging (İHD) in Diyarbakır, en in 2004 werd hij daar voorzitter. Onder zijn leiding legde de organisatie de nadruk op buitengerechtelijke executies, verdwijningen en structureel geweld tegen Koerden in Turkije. Deze periode maakte van Demirtaş een bekende stem tegen onderdrukking en vormde de opstap naar een politieke carrière.

Waarom hij leider werd van de HDP
Demirtaş kwam in 2007 voor het eerst in het parlement, aanvankelijk via eerder pro-Koerdische formaties. In 2012 werd de HDP opgericht als brede linkse en pro-Koerdische partij, die Koerden, Turken, vrouwenbewegingen, minderheden en progressieve groepen wilde samenbrengen in één politiek project. In 2014 werd Demirtaş co-voorzitter van de HDP, samen met Figen Yüksekdağ. Hij werd het gezicht van een nieuwe koers: niet alleen een partij “voor Koerden”, maar een partij die democratie, gelijkheid en rechten voor alle minderheden in Turkije centraal stelde.

Een nieuw politiek taalgebruik voor Koerden en Turken
Als HDP-voorman viel Demirtaş op door zijn rustige stijl, scherpe humor en consequente pleidooi voor een politieke, niet-militaire oplossing van de Koerdische kwestie. In toespraken beklemtoonde hij dat geweld – zowel van de staat als van gewapende groeperingen – geen toekomst biedt, en dat Koerden en Turken alleen samen een democratische republiek kunnen opbouwen. In zijn teksten en columns vanuit de gevangenis legde hij de geschiedenis van de Koerdische kwestie uit en riep hij de Turkse samenleving op zich in de positie van de Koerden te verplaatsen.

Historische verkiezingssuccessen van de HDP
Demirtaş speelde een centrale rol in de doorbraak van de HDP in de Turkse nationale politiek. In de presidentsverkiezingen van 2014 haalde hij als kandidaat rond de 10 procent van de stemmen en eindigde als derde. Bij de parlementsverkiezingen van juni 2015 leidde hij de HDP naar 13,1 procent van de stemmen, waardoor de partij de hoge kiesdrempel van 10 procent doorbrak en als vierde fractie in het parlement kwam, een belangrijke stap voor Koerdische vertegenwoordiging in Ankara. Ook in de vervroegde verkiezingen van november 2015 bleef de HDP, onder zijn leiderschap, boven de drempel.

Gevangenis en politieke processen
Sinds 4 november 2016 zit Demirtaş vast in de gevangenis van Edirne, op beschuldiging van terrorisme-gerelateerde misdrijven. De aanklachten zijn onder meer gebaseerd op zijn rol tijdens de Koerdische protesten rond Kobanê in 2014 en op toespraken die hij hield als parlementariër. Zelf wijst hij de beschuldigingen van de hand en benadrukt hij dat hij geen lid of vertegenwoordiger is van gewapende organisaties. Ondanks zijn gevangenschap werd hij in 2018 opnieuw presidentskandidaat voor de HDP en voerde hij campagne vanuit zijn cel.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft meerdere keren geoordeeld dat zijn langdurige detentie politiek gemotiveerd is en in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, en riep op tot zijn vrijlating. Ankara negeerde deze uitspraken lange tijd, maar recente uitspraken en de binnenlandse politieke druk versterken opnieuw de roep om zijn vrijlating.

Waarom zijn mogelijke vrijlating nu wordt besproken
De discussie over de vrijlating van Demirtaş komt op een moment waarop Turkije in beweging is: het gewapende conflict met de PKK is officieel beëindigd na de aankondiging van de ontbinding van de organisatie, en er wordt gesproken over een nieuw vredesproces en hervormingen. In dit klimaat klinken nieuwe geluiden: niet alleen Koerdische partijen en mensenrechtenorganisaties, maar ook oppositiepartijen en zelfs nationalistische bondgenoten van de regering stellen dat de vrijlating van Demirtaş “in het belang van Turkije” kan zijn. Zijn naam wordt daarmee een toetssteen voor hoe serieus Ankara is over democratisering en een politieke oplossing voor de Koerdische kwestie.

Wat Demirtaş heeft betekend voor de Koerden
Voor Koerden in Turkije en in de diaspora heeft Demirtaş meerdere rollen tegelijk vervuld. Hij was de politicus die Koerdische eisen vertaalde naar een taal van mensenrechten, democratie en gelijkheid, gericht aan heel Turkije. Hij was de partijleider die Koerdische stemmen in het hart van het parlement bracht en liet zien dat Koerdische politiek verder gaat dan etniciteit alleen, met aandacht voor vrouwenrechten, jongeren, arbeiders en andere minderheden.

Daarnaast werd hij, door zijn gevangenschap en zijn consequente houding, voor veel Koerden een symbool van waardigheid en volharding. Zijn boeken, columns en berichten vanuit de gevangenis worden breed gelezen en besproken, juist omdat hij verzoening, dialoog en een gezamenlijke toekomst blijft benadrukken.

Waarom hij belangrijk blijft voor de Koerdische toekomst
Ook al kondigde Demirtaş in 2023 aan dat hij de actieve partijpolitiek voorlopig neerlegt, zijn invloed op de Koerdische politiek en de bredere democratische beweging blijft groot. Hij staat voor een politiek die weigert te kiezen tussen Koerdische rechten en Turkse democratie: beide zijn volgens hem onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Voor de Koerden is de vraag of Demirtaş wordt vrijgelaten daarom meer dan een individuele rechtszaak. Het is een graadmeter voor de ruimte die Koerdische burgers in Turkije krijgen om zich vrij, democratisch en vreedzaam te organiseren. Zolang zijn zaak openstaat, blijft ook de bredere vraag naar rechtvaardigheid, erkenning en echte democratie in Turkije op tafel liggen.