Qazi Muhammad: een naam die blijft voortleven
Op 31 maart staan veel Koerden stil bij de sterfdag van Qazi Muhammad, de leider van de Republiek Mahabad en een van de bekendste politieke figuren uit de moderne Koerdische geschiedenis. Zijn executie op 31 maart 1947 betekende het einde van een kortstondig Koerdisch staatsproject in Oost-Koerdistan (Rojhalat), maar niet het einde van zijn betekenis. Juist daarom keert zijn naam ieder jaar terug: als herinnering aan een man die in een uitzonderlijk moeilijke periode leiding gaf aan een Koerdisch bestuur, en als symbool van een politieke droom die veel groter bleek dan de korte levensduur van de republiek zelf.
Een zoon van Mahabad
Qazi Muhammad werd in 1893 geboren in Mahabad, in een familie die bekendstond om religieuze geleerdheid en maatschappelijk aanzien. Hij groeide op in een omgeving waarin rechtspraak, geloof en publieke verantwoordelijkheid met elkaar verbonden waren. Dat bepaalde in belangrijke mate zijn latere rol. Hij was geen leider die opkwam uit een puur militaire traditie, maar een man van gezag, opleiding en lokale legitimiteit. In Mahabad werd hij gezien als een religieuze rechter en als een figuur die orde, waardigheid en gemeenschapszin uitstraalde.
Van religieuze rechter naar politieke leider
In de jaren veertig veranderde de politieke situatie in Iran ingrijpend. De verzwakking van het centrale gezag tijdens en na de Tweede Wereldoorlog creëerde ruimte voor nieuwe politieke bewegingen in de Koerdische gebieden. In Mahabad was al een Koerdische organisatie ontstaan, de Komala, die later plaatsmaakte voor een openlijker partijstructuur. Qazi Muhammad sloot zich bij die ontwikkeling aan, nam een leidende positie in en werd in 1945 de centrale figuur achter de oprichting van de Democratische Partij van Iraans Koerdistan, kortweg PDKI. Daarmee kreeg het Koerdische nationalisme in Oost-Koerdistan (Rojhalat) een duidelijker politieke en organisatorische vorm.
De uitroeping van de Republiek Mahabad
Op 22 januari 1946 werd in Mahabad de Republiek Mahabad uitgeroepen, met Qazi Muhammad als president. Dat moment geldt als een van de belangrijkste keerpunten in de moderne Koerdische geschiedenis. Voor het eerst kreeg een Koerdisch politiek project in die regio de vorm van een daadwerkelijk bestuur, met een kabinet, bestuurlijke structuren, een eigen strijdmacht en een duidelijk politiek programma. De republiek ontstond in een complexe regionale context, onder invloed van de Sovjet-aanwezigheid in noordwest-Iran en in een periode waarin de Iraanse staat haar greep op het gebied tijdelijk had verzwakt. Dat maakte de republiek mogelijk, maar maakte haar tegelijk vanaf het begin kwetsbaar.
Een bestuur in eigen taal
Onder leiding van Qazi Muhammad kreeg het Koerdische streven iets tastbaars. De republiek voerde Koerdisch in als taal van onderwijs en bestuur, gaf Koerdische publicaties uit en probeerde nieuwe instellingen op te bouwen die aansloten bij de behoeften van de bevolking. Er kwamen onder meer scholen, waaronder ook onderwijs voor meisjes, en er werd gewerkt aan een bestuurlijk model waarin Koerden hun zaken in eigen naam konden organiseren. De betekenis daarvan was groot. De Koerdische kwestie kreeg hiermee een institutionele vorm. Het ging niet langer alleen over verzet of loyaliteiten tussen stammen, maar over bestuur, taal, onderwijs en politieke vertegenwoordiging.
Zijn stijl van leiderschap
Qazi Muhammad werd door tijdgenoten en historici vaak beschreven als een bedachtzame en beheerste leider. Zijn kracht lag in zijn gezag, zijn religieuze positie en zijn vermogen om een breed Koerdisch publiek aan te spreken, van stedelijke notabelen tot politieke activisten. Hij probeerde de Koerdische zaak een serieuze politieke vorm te geven, met een nadruk op waardigheid en bestuurlijke orde. Dat gaf de republiek een zekere legitimiteit, maar het bracht ook beperkingen met zich mee. Zijn leiderschap was sterk in morele en symbolische zin, terwijl de republiek in militair en geopolitiek opzicht afhankelijk bleef van krachten buiten zichzelf.
De druk van buitenaf nam toe
De Republiek Mahabad hield uiteindelijk minder dan een jaar stand. Toen de Sovjet-Unie haar steun en aanwezigheid in Iran terugschroefde, verloor de republiek haar beschermende ruimte. De Iraanse staat herstelde haar positie, en in december 1946 trokken Iraanse troepen Mahabad binnen. Daarmee begon de ontmanteling van alles wat in dat jaar was opgebouwd. Drukpersen werden gesloten, Koerdisch onderwijs werd verboden en Koerdische publicaties werden vernietigd. Voor de republiek was daarmee feitelijk het einde gekomen. Qazi Muhammad stond toen voor een keuze die zijn naam blijvend zou tekenen: vluchten of blijven. Hij bleef.
Arrestatie, proces en de laatste uren
Na de herovering van Mahabad werd Qazi Muhammad gearresteerd. Hij werd berecht door een militaire rechtbank op beschuldiging van verraad en opstand tegen de Iraanse staat. Uit historische reconstructies blijkt dat het proces kort was en dat de uitkomst in de praktijk al vaststond. Ook zijn broer Sadr Qazi en zijn neef Seif Qazi werden ter dood veroordeeld. In de nacht van 31 maart 1947, rond 3 uur in de ochtend, werden zij in Chwar Chira, het centrale plein van Mahabad, opgehangen. Dat gebeurde op dezelfde plek waar de republiek ruim veertien maanden eerder was uitgeroepen. Volgens historische beschrijvingen vonden de executies plaats onder zware bewaking en in relatieve stilte, waarna de stad de volgende ochtend werd geconfronteerd met het voldongen feit. Die keuze van plaats en moment was geen toeval. De Iraanse staat wilde zichtbaar maken dat het project van Mahabad was beëindigd waar het ooit publiek was begonnen.
Het gewicht van dat moment
De executie van Qazi Muhammad was meer dan de dood van een politieke leider. Het was een boodschap aan de Koerden van Oost-Koerdistan en aan de bredere Koerdische beweging: dit was de prijs van openlijk Koerdisch zelfbestuur. Tegelijk kreeg dat moment juist daardoor een diepere historische betekenis. Omdat zijn dood plaatsvond op dezelfde plek waar hij de republiek had uitgeroepen, versmolten begin en einde van Mahabad tot één krachtig beeld in het Koerdische collectieve geheugen. De republiek werd militair verslagen, maar haar symbolische kracht werd door die executie eerder versterkt dan uitgewist.
Wat hij heeft bereikt voor de Koerden
Qazi Muhammad liet geen langdurige staat na, maar zijn betekenis moet daar niet uitsluitend aan worden afgemeten. Zijn grootste prestatie was dat hij aantoonde dat Koerdisch bestuur mogelijk was als politieke praktijk. Onder zijn leiding kreeg het Koerdisch een officiële plaats in het openbare leven, ontstonden bestuurlijke instellingen in Koerdische handen en werd partijvorming in Oost-Koerdistan zichtbaar en georganiseerd. De Republiek Mahabad duurde kort, maar zij bewees dat de Koerdische nationale beweging in staat was zich te presenteren als overheid, met bestuur, onderwijs en een eigen politieke agenda. Dat maakte Mahabad tot een referentiepunt voor latere generaties Koerdische politici en intellectuelen.
Waarom zijn naam belangrijk blijft
De naam van Qazi Muhammad heeft in de Koerdische geschiedenis gewicht gekregen omdat zij verbonden is geraakt aan standvastigheid. Hij bleef in Mahabad toen de republiek viel. Hij trok zijn politieke overtuiging niet in toen de Iraanse staat terugkeerde. En hij werd gedood op een manier die bedoeld was om zijn nalatenschap te breken, maar die juist het omgekeerde bereikte. Voor veel Koerden staat zijn naam daarom voor politieke ernst, waardigheid en trouw aan een collectieve zaak, zelfs wanneer de machtsverhoudingen ongunstig zijn. Hij wordt herinnerd als een leider die een historisch venster wist te benutten, ook al was dat venster kort.
Zijn impact reikte verder dan Mahabad
De invloed van Qazi Muhammad bleef niet beperkt tot de maanden waarin de republiek bestond. Zijn presidentschap en zijn executie werkten door in de politieke verbeelding van Koerden in alle delen van Koerdistan. Mahabad werd een historisch ijkpunt: een bewijs dat Koerdische instituties, Koerdisch onderwijs en Koerdische vertegenwoordiging niet slechts abstracte idealen waren. Zijn nalatenschap beïnvloedde het politieke denken van latere Koerdische bewegingen, juist omdat Mahabad liet zien hoe groot de mogelijkheden konden zijn en hoe kwetsbaar zij tegelijk bleven zonder duurzame regionale en internationale steun.
Waarom we hem ieder jaar herdenken
Qazi Muhammad wordt ieder jaar herdacht omdat zijn leven en zijn dood samen een beslissend hoofdstuk vormen in de moderne Koerdische geschiedenis. Zijn leven staat voor politieke organisatie, nationale bewustwording en de poging om Koerdisch zelfbestuur inhoud te geven. Zijn dood staat voor de harde grenzen die staten aan die ambitie hebben gesteld. Op 31 maart wordt daarom niet alleen teruggekeken op de executie van een leider. Het is ook een moment waarop wordt herinnerd wat Mahabad vertegenwoordigde: de eis om in eigen taal te kunnen spreken, in eigen naam te kunnen besturen en als volk politiek zichtbaar te mogen bestaan. Daarom blijft Qazi Muhammad, bijna acht decennia na zijn dood, een naam die in de Koerdische herinnering niet is verdwenen.
