Nouri al-Maliki terug in beeld: wat zijn (mogelijke) rentree betekent voor Irak en de Koerden

Nouri al-Maliki is door het sjiitische blok, dat in Irak doorgaans de toon zet (het Coordination Framework), naar voren geschoven als kandidaat-premier. In het Iraakse systeem volgt daarna nog een formeel traject via het parlement (o.a. de verkiezing van een president, die vervolgens de premier aanwijst). Met andere woorden: zijn naam ligt op tafel als beoogd regeringsleider, maar de benoeming is (nog) geen voldongen feit. Wel is de kans groot dat hij dus de nieuwe premier wordt. Wat betekent dit voor Irak en, nog belangrijker, voor de Koerden en de relatie tussen Erbil en Baghdad?

Van Dawa tot het premierschap: wie is al-Maliki?
Al-Maliki is een veteraan van de post-2003 Iraakse politiek en een prominente figuur binnen de sjiitische Dawa-traditie. Hij werd in 2006 premier en bleef dat tot 2014. Twee termijnen, iets wat in het gefragmenteerde Irak zelden lukt. Zijn politieke loopbaan is onlosmakelijk verbonden met de jaren van staatsopbouw na Saddam Hussein, maar ook met de scherpe interne breuklijnen: sektarische spanningen, machtsconcentratie in Bagdad, en een moeizame relatie met zowel soennitische als Koerdische partners. Internationale profielen beschrijven zijn periode als een tijdvak waarin de staat tegelijk werd gestut én verder gepolariseerd, met blijvende gevolgen voor de Iraakse cohesie.

De kern van de controverse: bestuur of machtsopbouw?
De terugkerende kritiek op al-Maliki is dat hij in crisistijd de neiging had macht te centraliseren in plaats van te delen, een reflex die in Bagdad soms als “sterk leiderschap” wordt verkocht, maar die in de Koerdische regio (en ook in soennitische provincies) vaak wordt gelezen als politieke druk via instellingen, veiligheid en budget. Dat beeld is niet alleen reputatie: het zit ook in concrete episodes uit zijn premierschap, toen conflicten met Erbil en Koerdische partijen hard opliepen rond olie, inkomstenverdeling en bevoegdheden. Reuters vatte zijn eerdere regeringsjaren samen als een periode van sectair geweld, machtsstrijd met soennitische en Koerdische rivalen en groeiende spanningen met de VS, naast zijn blijvende invloed en zijn banden met Iran-gezinde spelers.

Waarom zijn mogelijke terugkeer ‘risicovol’ voelt voor de Koerden
Voor Koerden is “risico” hier vooral een bestuurlijk en financieel risico: de vraag of Bagdad opnieuw de begroting, salarissen en olie-inkomsten inzet als onderhandelingshefboom. In 2014 escaleerde het olieconflict toen de KRG zelfstandige export via Turkije verder uitbouwde, omdat Baghdad de Koerdische gedeelte van de staatsbegroting (17%) niet wilde afstaan. De Koerden handelden uit nood, omdat er geen inkomsten waren. Al-Maliki dreigde publiekelijk met het afknijpen van alle federale middelen als Erbil olie zou exporteren buiten Bagdad om. Dat was geen theoretische waarschuwing: in dezelfde periode viel de relatie zó terug dat de budgetstroom richting de Koerdische regio in de praktijk werd stopgezet/sterk beperkt, met een langdurige salaris- en liquiditeitscrisis als gevolg. Reuters beschreef later expliciet dat Bagdad de budgetbetalingen in januari 2014 afsneed, waarna de KRG moeite had om de publieke loonlijst te betalen.

Het veiligheidsdossier: standoffs op de ‘interne grens’
Naast geld is er het veiligheidsdossier, dat in Irak vaak direct politiek wordt. Onder al-Maliki liepen spanningen op in de betwiste gebieden langs de interne grens tussen federaal Irak en de Koerdische regio. In 2012 kwam het tot gevaarlijke confrontaties en opbouw van troepen, waarbij Iraakse eenheden en Peshmerga tegenover elkaar kwamen te staan. Reuters berichtte destijds over de standoff en de moeizame gesprekken om escalatie te voorkomen, illustratief voor hoe snel een bestuurlijk conflict in Irak kan militariseren. Voor Koerdische partijen is dat een rode lijn: als Bagdad de veiligheidsarchitectuur in betwiste gebieden unilateraal hertekend, raakt dat direct aan Kirkuk, bevoegdheden en uiteindelijk aan de kern van federalisme.

Waarom President Barzani hem tóch feliciteert (en wat daarachter zit)
Dat juist president Masoud Barzani al-Maliki publiekelijk heeft gefeliciteerd en steun heeft uitgesproken, lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig met bovenstaande geschiedenis. Maar het past in de harde realiteit van Bagdad: Koerdische partijen hebben zelden de luxe om enkel op verleden te sturen; ze moeten sturen op uitkomsten. Barzani’s boodschap is in essentie: als al-Maliki de kandidaat is, dan wil Erbil vanaf dag één de open dossiers (salarissen, budget, olie/gas, betwiste gebieden) aan de onderhandelingstafel trekken, liefst met garanties en een tijdpad. Meerdere media meldden dat Barzani de nominatie verwelkomde en benadrukte dat de KDP bereid is te ondersteunen bij het oplossen van geschillen en obstakels. Ook premier Masrour Barzani zou felicitaties hebben overgebracht in dezelfde lijn: constitutionele dialoog en respect voor de federale status van de Koerdische regio.

De politieke rekensom: al-Maliki heeft Koerdische steun nodig
Er is een tweede, nuchtere reden waarom Erbil nu niet frontaal de deur dichtgooit: al-Maliki kan alleen regeren als hij coalities smeedt. AP beschrijft dat zijn eerdere poging op een derde termijn strandde mede door beschuldigingen van machtsmonopolie en het vervreemden van soennieten en Koerden, en dat zijn nieuwe nominatie opnieuw polariserend kan werken. Precies daarom wordt Koerdische steun in Bagdad vaak “kingmaker power”: Erbil kan steun verlenen, maar daar een prijskaartje aan hangen, salarissen structureel, een werkbaar olie- en gasarrangement, en de-escalatie in betwiste gebieden.

Wat kan zijn benoeming betekenen voor de Koerden: twee scenario’s
In een hard scenario herleeft het patroon van 2012–2014: Bagdad zet budget en bevoegdheden in als drukmiddel, stelt maximale eisen over olie-export onder SOMO-voorwaarden, en heropent het veiligheidsdossier in betwiste gebieden vanuit een centralistische reflex. In een pragmatisch scenario doet al-Maliki juist het tegenovergestelde, niet uit idealisme, maar uit noodzaak: hij heeft stabiliteit nodig om een regering te vormen, een economie te managen, en de regionale brandhaarden (Syrische instabiliteit, IS-dossiers, milities) niet te laten overslaan. Dat pragmatisme kan ruimte creëren voor een “deal architecture” waarin Erbil concrete ruils maakt: steun in Bagdad in ruil voor voorspelbare salarisbetalingen, een transparanter inkomstenmechanisme en afspraken over het vermijden van militaire escalatie langs de interne grens.

De Koerdische inzet: voorwaarden in plaats van vertrouwen
De les uit het verleden is dat het voor Koerdische partijen zelden werkt om te varen op persoonlijke relaties of symbolische felicitaties. Als al-Maliki daadwerkelijk richting premierschap gaat, wordt het voor Erbil cruciaal om alles te vertalen naar afdwingbare stappen: heldere kalender voor budgettransfers, technische afspraken over export en inkomsten, en crisismechanismen om standoffs in betwiste gebieden te ontmijnen vóór ze escaleren. De felicitatie van Barzani kan je dan ook lezen als een opening van een onderhandelingskanaal, niet als een blanco cheque.