Leyla Zana: de onverzettelijke stem van het Koerdische volk
Geschreven door: Ahmed Khoshnaw
Tijdens een recente voetbalwedstrijd tussen Bursaspor en Somaspor in Turkije werden racistische en seksistische leuzen gescandeerd tegen Leyla Zana, een van de meest invloedrijke Koerdische politica’s van de afgelopen decennia. Wat deze spreekkoren vooral weergeven, is hoe diep de haat ten opzichte van Koerdische vrouwen in de Turkse politiek nog geworteld zit. Tegelijkertijd vormen ze ook een pijnlijke herinnering aan waarom Leyla Zana’s werk zó belangrijk blijft, als baken van emancipatie, verzet en waardigheid in een regio waar dit alles vaak onder vuur ligt.
Een jeugd vol onderdrukking
Leyla Zana werd geboren in 1961 in Silvan, een stad in de provincie Diyarbakır in het zuidoosten van Turkije, een regio met een overwegend Koerdische bevolking, maar jarenlang onderworpen aan systematische culturele en politieke onderdrukking. Ze groeide op in een conservatieve, patriarchale samenleving, waar het spreken van het Koerdisch verboden was en waar meisjes vaak nauwelijks toegang hadden tot onderwijs. Zana zelf kon pas op latere leeftijd leren lezen en schrijven. Haar ervaringen als jonge Koerdische vrouw in deze context zouden haar politieke bewustzijn diepgaand vormen.
De eerste Koerdische vrouw in het Turkse parlement
In 1991 werd Leyla Zana verkozen tot parlementslid, als eerste Koerdische vrouw ooit in het Turkse parlement. Ze stelde haar zetel veilig via de pro-Koerdische partij HEP, maar werd toegelaten via de lijst van de sociaal-democratische SHP. Tijdens haar beëdiging brak ze met de parlementaire traditie door in het Koerdisch te spreken: “Ik zweer dit voor de broederschap van de Turkse en Koerdische volkeren.” Deze eenvoudige zin had verstrekkende gevolgen. De parlementariërs van de regerende partijen reageerden met woede en chaos. Binnen enkele jaren zou ze haar politieke immuniteit verliezen.
In 1994 werd ze, samen met andere parlementsleden van de pro-Koerdische DEP-partij, gearresteerd en veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf op beschuldiging van ‘separatisme’ en vermeende banden met de PKK. Haar proces werd wereldwijd veroordeeld als een politiek schouwspel. Gedurende haar tienjarige detentie bleef Zana zich inzetten voor vrede en democratische rechten. In die jaren groeide ze uit tot een wereldwijd symbool van vreedzaam verzet en Koerdische vrouwenemancipatie.
Internationale erkenning, maar binnenlandse vijanden
Tijdens haar gevangenschap ontving Zana internationale erkenning: de Sacharovprijs voor de Vrijheid van Denken van het Europees Parlement in 1995, de Rafto Mensenrechtenprijs, en meerdere eredoctoraten. Amnesty International erkende haar als gewetensgevangene. Toch bleef ze in Turkije het doelwit van demonisering. De Turkse staat, maar ook nationalistische media, portretteerden haar als een verrader en een bedreiging voor de nationale eenheid.
Blijvende strijd voor dialoog en recht
Zana keerde in 2011 terug in het parlement, ditmaal onder de vlag van de BDP. In een tijd van politieke hoop, waarin gesprekken tussen de Turkse regering en de Koerdische PKK plaatsvonden, werd Zana gezien als een bruggenbouwer. Ze sprak zich uit voor federale hervormingen, culturele rechten, vrouwenrechten en een constitutionele erkenning van het Koerdische volk. Zelfs toen de onderhandelingen instortten en geweld opnieuw oplaaide, bleef ze pleiten voor een politieke oplossing en sprak ze met president Erdoğan over mogelijke wegen naar vrede.
Een icoon voor Koerdische vrouwenemancipatie
Tot op de dag van vandaag blijft Leyla Zana een inspiratiebron voor duizenden Koerdische vrouwen, zowel in Koerdistan als in de diaspora. Ze belichaamt de kracht van woorden boven wapens, van principes boven politieke berekening. In een context waarin vrouwelijke politici vaak onder vuur liggen, is Zana een monument van moed en vastberadenheid. Haar naam wordt genoemd in liederen, op protestborden, en in onderwijsprogramma’s over vrouwenemancipatie in conflictgebieden.
Meer dan een politicus
Leyla Zana is geen lid van een politieke partij op dit moment. Ze heeft zich teruggetrokken uit de actieve politiek, maar is nog steeds maatschappelijk actief. Ze schrijft, spreekt op conferenties en adviseert jonge activisten, Koerdisch en niet-Koerdisch. Haar visie op vreedzame co-existentie, culturele rechten en vrouwenemancipatie zijn vandaag actueler dan ooit. Haar verhaal wordt doorgegeven van generatie op generatie, als dat van een vrouw die weigerde te zwijgen, zelfs toen de prijs immens was.
De spreekkoren die tegen haar werden geuit in een stadion zijn geen incident. Ze zijn een uitdrukking van de diepgewortelde haat die sterke Koerdische vrouwen in de publieke ruimte nog steeds ontmoeten. Maar Leyla Zana’s stem overstemt die haat. Het is een stem van waardigheid, herinnering en toekomst. Een stem van een volk dat, ondanks alles, blijft spreken.
