Koerden en het christendom: de geschiedenis, heden en toekomst

Met Kerstmis vieren miljoenen christenen de geboorte van Jezus Christus. Voor Koerden is deze periode ook een moment om stil te staan bij een minder bekend, maar diepgeworteld verhaal: de eeuwenlange aanwezigheid van christenen in Koerdistan en de weefselbanden tussen beide gemeenschappen. Van kloosters die al in de vierde eeuw tegen de hellingen van de Zagros zijn gebouwd tot moderne politieke garanties voor pluralisme in Erbil en in Noord-oost Syrië: het christendom heeft niet alleen in Koerdistan wortel geschoten, het heeft de regio mede gevormd en Koerden hebben op hun beurt de ruimte geboden voor behoud en herstel.

Vroege wortels: Syriac-christendom in het hart van Koerdistan
Noord-Mesopotamië, waar veel Koerden leven, behoort tot de oudste christelijke landschappen ter wereld. In Nusaybin (het historische Nisibis) ontwikkelde zich vanaf de vierde-vijfde eeuw een intellectueel zwaartepunt van de Kerk van het Oosten: de School van Nisibis, die theologie, filosofie en geneeskunde onderwees en van grote invloed was op de scholastieke cultuur in de Late Oudheid. Het instituut werd na 489 opnieuw in Nisibis gevestigd en groeide uit tot normerend centrum voor Syriac-theologie. Evenwijdig hieraan ontstond een dicht netwerk van kloosters en bisdommen. In Tur Abdin verrees het klooster van Mor Gabriel (397), een van de oudste nog actieve christelijke kloosters. Ten oosten daarvan, bij Mosul, staat het Syrisch-orthodoxe Mar Mattai-klooster (4e eeuw) en, noordelijker bij Alqosh, het zevende-eeuwse Rabban Hormizd-klooster, eeuwenlang residentie en bibliotheek van kerkleiders. Deze instellingen zijn toonbeelden van continuïteit en laten zien hoe christelijke liturgie, scholing en manuscriptcultuur juist in het Koerdische bergland duurzaam werden bewaard.

Gelaagde omgang: naast buren, soms bondgenoten, soms in conflict
Door de eeuwen heen leefden Koerdische stammen, Armeniërs, Assyriërs/Chaldeeërs en Syrisch-orthodoxen in dezelfde valleien, steden en markten. De relaties waren niet statisch: handel, huwelijksbanden en wederzijdse bescherming gingen samen met perioden van spanning, zeker wanneer imperiale machtsverhoudingen verschoof. Dat kende donkere bladzijden, zoals de bloedige aanvallen op Assyrische gemeenschappen in Hakkari in de jaren 1843 en 1846 door enkele Koerdische emirs en hun bondgenoten, gebeurtenissen die de internationale aandacht trokken en het Ottomaanse ingrijpen versnelden. Het benoemen van die pijn maakt het des te betekenisvoller dat dezelfde regio in de moderne tijd weer schuilplaats en herstelplek werd voor vervolgde christenen.

Kruisbestuivingen en uitzonderingen: Koerdische christenen en leiders met christelijke signatuur
Hoewel de overgrote meerderheid van de Koerden moslim is, zijn er door de tijd heen wel degelijk Koerden die het christendom aanhingen of zich tot het christendom bekeerden. Een vroeg voorbeeld is de Koerdische leider Ibn al-Dahhak (10e eeuw), die tot het Byzantijnse kamp overging en christen werd; hij werd in 927 door de Abbasidische gouverneur van Tarsus gedood. In de Zuid-Kaukasus regeerde de Zakariden-dynastie, in bronnen geregeld van Koerdische herkomst genoemd en vervolgens volledig gearmeniseerd, als uitgesproken christelijke elite over delen van Noord-Armenië in de 12e–13e eeuw. Zulke casussen zijn uitzonderingen, maar ze onderstrepen de historische openingen tussen etnische en religieuze identiteiten in de regio.

Taal en liturgie: de Bijbel in het Koerdisch
De uitwisseling verliep niet alleen via politiek en geografie maar ook via taal. Vanaf 1856 verschenen de eerste Bijbelteksten in het Koerdisch (Kurmanji), aanvankelijk in Armeense letters gedrukt door Bijbelgenootschappen in Constantinopel. In de decennia daarna volgden vertalingen in Sorani en andere variëteiten; recent is zelfs een volledige Bijbel in het Transkaukische Kurmanji (Cyrillisch) uitgegeven. Deze vertaaltraditie weerspiegelt zowel missionaire initiatieven als de wil van Koerdisch-sprekende christenen om liturgie en catechese in de eigen taal te beleven.

Schuilplaats en wederopbouw: Koerdistan als toevluchtsoord na 2014
De val van Mosul en de opmars van ISIS in 2014 leidden tot een massale uittocht van christelijke families uit de Ninive-vlakte; tienduizenden weken uit naar de Koerdische Regio in Irak (KRI), met name naar Erbil en de christelijke wijk Ankawa. Internationale organisaties, kerken en de Koerdische autoriteiten faciliteerden noodopvang en latere heropbouw. In oktober 2021 verhief de Koerdische regering Ankawa tot volwaardige districtseenheid met eigen lokale bevoegdheden, een institutionele erkenning die het gevoel van veiligheid en zichtbaarheid voor christenen moest versterken.
Koerdische leiders benadrukten herhaaldelijk dat christenen onmiskenbaar deel uitmaken van de samenleving in de KRI en dat hun rechten actief beschermd moeten worden, taal die past bij het bredere streven naar een multi-religieuze publieke ruimte.

Religieuze vrijheden in Rojava (Noord-Oost Syrië)
Ook in Noord-oost Syrië, waar Koerden een sleutelrol spelen in het zelfbestuur, verankert de “Charter of the Social Contract” vrijheid van religie en scheiding van religie en staat. Onafhankelijke monitors merkten de afgelopen jaren op dat juist in deze gebieden relatief gunstige omstandigheden bestonden voor religieuze minderheden om hun eredienst te organiseren en politieke vertegenwoordiging te zoeken. Dat is geen sluitstuk, maar het biedt christelijke (Syrische/Assyrische/Armeense) gemeenschappen een platform om hun taal, scholen en kerken te behouden.

Waarom Koerden het christendom respecteren, beschermen en conserveren
Er zijn historische, morele en politieke redenen. Historisch, omdat het christendom in Koerdistan niet “buitenlands” is maar inheems: de kloosters van Mor Gabriel, Mar Mattai en Rabban Hormizd horen tot het oudste erfgoed van de regio. Moreel, omdat minderheden beschermen past bij de Koerdische ervaring van eigen kwetsbaarheid en vervolging en omdat een open samenleving het sociale weefsel versterkt. Politiek, omdat pluralisme en rechtsstatelijkheid internationaal draagvlak scheppen voor Koerdistan; dat verklaart waarom het bestuur in Erbil expliciet spreekt over bescherming van christelijke rechten en waarom bevoegdheden zoals in Ankawa zijn gedecentraliseerd.

Kerst in Koerdistan: Een gedeeld erfgoed
Wie deze Kerstdagen een dienst bijwoont in Ankawa, een kaars brandt in Mar Mattai of de klokken van Mor Gabriel hoort, ervaart hetzelfde: Koerdistan is geen “randgebied” van het christendom, maar een van zijn oudste huizen en een hedendaags toevluchtsoord. Het verhaal is niet vlekkeloos; het omvat tijden van bloei, momenten van falen en fasen van hernieuwde solidariteit. Juist daarom is het betekenisvol dat Koerden en christenen het gesprek over wederzijds respect en gemeenschappelijk burgerschap blijven voeren. Zolang kerken, kloosters en gemeenschappen in Koerdistan ademen, blijft het land een thuis voor iedereen die hier zijn geloof, taal en traditie wil bewaren. Dat is de blijvende belofte, en verantwoordelijkheid, die we met Kerst mogen herbevestigen.

Bronnen:
Adam H. Becker, Fear of God and the Beginning of Wisdom: The School of Nisibis and Christian Scholastic Culture in Late Antique Mesopotamia; recensies en samenvattingen.
Presidency of the Kurdistan Region (officiële website): uitspraken over rechten van christenen.
USCIRF, Annual Report Syria (2022): religieuze vrijheid in AANES-gebied.
Charter of the Social Contract (AANES): bepalingen over scheiding kerk-staat en godsdienstvrijheid.
ReliefWeb/OCHA: verplaatsing van christelijke gemeenschappen naar de KRI in 2014.
Rudaw/Kurdistan24/State.gov IRF: Ankawa verheven tot district (2021) en context.
Mor Gabriel (Tur Abdin), Mar Mattai (Erbil/Mosul) en Rabban Hormizd (Alqosh): historische overzichten en naslagwerken.
Encyclopaedia Iranica, “Bible: Translations into other modern Iranian languages”: vroege Koerdische Bijbelvertalingen.