Het Verdrag van Lausanne: 102 Jaar van Koerdische ontkenning en de weg naar rechtvaardigheid

Deze casus is geschreven door: Ahmed Khoshnaw

Een verdeeld verleden, een pijnlijk heden

Op 24 juli 2025 markeert de wereld 102 jaar sinds de ondertekening van het Verdrag van Lausanne, een akkoord dat op 6 augustus 1924 in werking trad en de moderne grenzen van het Midden-Oosten heeft vastgelegd. Voor de Koerden symboliseert deze dag echter een zwarte bladzijde in de geschiedenis. Het verdrag maakte een abrupt einde aan de belofte van een autonoom Koerdistan, zoals vastgelegd in het nooit geratificeerde Verdrag van Sèvres (1920). Waar Sèvres nog voorzag in een Koerdische staat of lokale autonomie (Artikel 62-64), werd deze hoop in Lausanne volledig begraven. Dit roept een prangende vraag op die nog steeds brandend actueel is: Waarom blijven de Koerden, als ’s werelds grootste stateloze volk, veroordeeld tot verdeeldheid en ontkenning, terwijl andere volkeren wel hun zelfbeschikking verwierven?

Historische context: Verraad en geheime afspraken

Het Verdrag van Lausanne was het resultaat van de Grieks-Turkse Oorlog (1919-1922), waarin Turkse nationalisten onder leiding van Mustafa Kemal (Atatürk) het eerdere Verdrag van Sèvres verwierpen. Sèvres was door de Geallieerden (o.a. het VK, Frankrijk) opgelegd om het Ottomaanse Rijk te verdelen, maar Mustafa Kemal vocht terug tegen Griekse en geallieerde troepen en kende volgens Turkse begrippen succes. De conferentie in Lausanne (november 1922-juli 1923) bracht Turkije tegenover een coalitie van Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, Japan, Griekenland en andere staten.

Onderliggende dynamiek: Het Koerdische offer

Koerden waren afwezig bij de onderhandelingen, werden niet gevraagd of gesommeerd om aanwezig te zijn, ondanks eerdere beloften van Mustafa Kemal. Tijdens de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog (1919-1923) had hij Koerdische steun gecultiveerd via congressen in Erzurum en Sivas, waar hij autonomie beloofde in een toekomstige staat voor “Turken en Koerden”. In Lausanne werd deze belofte ingeruild voor Turkse soevereiniteit. Historische bronnen suggereren dat impliciete afspraken tussen Mustafa Kemal en de Britten leidden tot het schrappen van Koerdische rechten:

• Groot-Brittannië zag een verenigd Koerdistan als een bedreiging voor haar oliebelangen in Mesopotamië (huidige Irak).
• Turkije kreeg internationale erkenning in ruil voor het verbreken van banden met de Sovjet-Unie en het accepteren van Britse/Franse mandaatgebieden in het Midden-Oosten.
• Artikel 39 van Lausanne noemde enkel bescherming voor niet-moslimminderheden (Grieken, Armeniërs, Joden), waardoor Koerden als “Bergturken” werden geclassificeerd, een directe ontkenning van hun identiteit.

Het Verdrag van Lausanne was geen vredesdeal, maar een koloniale overeenkomst. De Koerden het ruilmiddel.

De nasleep: Eeuw van verdeeldheid en verzet

De directe gevolgen:

• Vierdeling van Koerdistan: Het verdrag deelde Koerdische gebieden op tussen Turkije, Iran, Irak en Syrië zonder volksraadpleging.
• Systematische ontkenning: Turkije formaliseerde assimilatie via de grondwet van 1924, die Koerdische taal, cultuur en politieke rechten verbood. Het “Oostelijke Hervormingsplan” (1925) legaliseerde etnische zuiveringen.
• Genocidaal Geweld: Tussen 1925-1938 vonden 28 grote opstanden plaats, waaronder die van Sheikh Said (1925) en Dersim (1938). Deze werden bloedig onderdrukt met 200.000+ doden, deportaties en gedwongen assimilatie.

Erfenis van het verdrag

• Regionale Instabiliteit: De kunstmatige grenzen leidden tot conflicten over etnische identiteit en hulpbronnen. Voorbeelden zijn de Anfal-campagnes in Irak (jaren ’80) en de Syrische Burgeroorlog, waar het Koerdische gebied (Rojava) als speelbal dienden.
• Culturele Uitwissing: Turkije verbood tot 1991 het Koerdisch in onderwijs en media. Vandaag vervolgt het HDP-politici, Koerdische burgemeesters bombardeert het Koerdische dorpen in Noord-Syrië, onderdrukt het Koerden in meerdere delen van Koerdistan.
• Internationale Medeplichtigheid: De “Verklaring van Amnesty” (Bijlage VIII) van Lausanne verhinderde vervolging van oorlogsmisdaden tegen christelijke en Koerdische minderheden. 

Kan Lausanne hersteld worden?

De prangende vraag uit de introductie, waarom Koerdische zelfbeschikking nog steeds wordt ontkend, vereist een eerlijk antwoord: Het verdrag institutionaliseerde een koloniale logica waarin geopolitieke stabiliteit boven mensenrechten werd gesteld. Toch gloort er hoop:

• De jure erkenning: De Koerdische Autonome Regio in Irak (Basur, sinds 2005) en het Autonoom Bestuur van Noord-Oost Syrië (Rojava) tonen dat zelfbestuur werkt. Deze modellen kunnen als blauwdruk dienen voor gedecentraliseerde staten.
• Internationale druk: Organisaties als de VN en EU moeten Turkije dwingen Artikel 39 uit te breiden naar Koerden. Een eerste stap is erkenning van de Koerdische genocide (1923-1938).
• Dialoog i.p.v. Geweld: De oproep van Koerdische partijen voor een nieuwe vredesconferentie over Lausanne, met deelname van Koerdische vertegenwoordigers, biedt een weg naar herstel.

“Wij hebben Lausanne nooit geaccepteerd. Maar onze strijd is niet voor verdeeldheid, het is voor erkenning in een democratisch Midden-Oosten.” 
– Gezamenlijke Verklaring Koerdische Organisaties

Conclusie: Tijd voor historische gerechtigheid

102 jaar na Lausanne is de pijn van de Koerden geen verleden tijd, maar een open wond. Het verdrag schiep een regio waarin identiteit wordt onderdrukt en grenzen worden bewaakt met geweld. Toch liggen de oplossingen binnen handbereik: Erken de historische fout van 1923, herzie Lausanne via VN-mechanismen, en omarm een confederaal model waarin Koerdische autonomie naast Turkse, Arabische en Perzische staten bestaat. Zoals een Koerdische activist treffend samenvatte: “Zonder recht voor Koerden is er nooit vrede in het Midden-Oosten”. De vraag is niet óf, maar wanneer de internationale gemeenschap deze waarheid durft te omarmen.