Dersim: het vergeten bloedbad

Dit artikel is geschreven door: Lara Dartash

In maart 1937 begon in de bergachtige regio Dersim  (het huidige Tunceli in Oost-Turkije) een van de meest tragische en lang verzwegen episodes in de moderne geschiedenis van de Koerden. Wat volgde was een gewelddadige militaire campagne van de Turkse staat tegen de lokale bevolking, die tot op de dag van vandaag diepe sporen heeft nagelaten in het collectieve geheugen van Koerden.

Achtergrond van het conflict
Dersim was in de jaren ’30 een relatief autonome regio, bewoond door voornamelijk Alevitische Koerden. Het alevitisme is een ondogmatische vorm van de Islam en heeft een humanistische filosofie.  De gemeenschap had haar eigen sociale structuren en hield vast aan traditionele levenswijzen. Onder Mustafa Kemal Atatürk streefde de staat ernaar de overblijfselen van het multi-etnische Ottomaanse Rijk om te vormen tot een seculiere, mono-etnische Turkse natiestaat.

De Turkse overheid beschouwde Dersim als een “probleemgebied” dat onder controle moest worden gebracht.  In 1934 werd de zogeheten “hervestigingswet” aangenomen, deze wetgeving gaf de staat de bevoegdheid om bevolkingsgroepen te verplaatsen om “culturele turkificatie” te bewerkstelligen. Daarbij werd in 1935 de “Tunceli” wet aangenomen, Dersim werd hernoemd tot Tunceli (“Bronze Hand”). Tevens werd het gebied onder direct militair bestuur geplaatst en werd de weg beschikbaar gesteld tot repressieve maatregelen. 

Het begin van het geweld
In maart 1937 escaleerde de situatie. De Turkse staat beoefende een agressieve poging om wegen, bruggen en  politiebureaus aan te leggen om de controle te vestigen. De Koerden vormden een verzet met als  leider Seyid Reza. Een brug werd verbrand en een politiebureau werd aangevallen. Het Turkse leger reageerde met een massale mobilisatie. Anders dan bij eerdere opstanden was het doel van de staat niet alleen het onderdrukken van een rebellie, maar het permanent uitroeien van het probleem. Een systematische campagne waarbij dorpen werden gebombardeerd, in brand gestoken en ontvolkt. Seyid Riza werd uiteindelijk gevangengenomen en in november 1937 geëxecuteerd, maar de militaire operaties stopten niet daarbij. 

Ooggetuigenverslagen spreken over massale executies, gedwongen deportaties en het gebruik van extreme middelen tegen burgers.

Menselijke tol
Het exacte aantal slachtoffers is tot op heden onderwerp van discussie, maar historici schatten dat tienduizenden mensen zijn omgekomen tussen 1937 en 1938. In een poging tot assimilatie werden duizenden overlevenden kinderen van Dersim gescheiden van hun familie en gegeven aan militaire families om als Turk opgegroeid te worden.

Stilte en erkenning
De gebeurtenissen worden door veel Koerden en sommige historici beschouwd als een vorm van genocide of etnische zuivering. Hoewel de Turkse staat deze kwalificatie lange tijd heeft verworpen. Decennialang werd er nauwelijks gesproken over wat er in Dersim is gebeurd. In Turkije was het onderwerp taboe, en officiële geschiedschrijving  liet het als een succesvolle militaire operatie tegen achterlijke bandieten zien. Pas in de 21e eeuw kwam er langzaam meer ruimte voor debat. De Dersim-diaspora in Europa en activisten in Turkije begonnen mondeling historische gegevens te verzamelen.

In 2011 bood de toenmalige Turkse premier Recep Tayyip Erdoğan excuses aan voor de gebeurtenissen, een zeldzame stap die door sommigen werd gezien als een begin van erkenning. Toch blijft volledige openheid uit, en veel archieven zijn nog steeds niet toegankelijk.

Erfenis en betekenis
Voor Koerden, en in het bijzonder voor de gemeenschap afkomstig uit Dersim, blijft het bloedbad een symbool van onderdrukking en verlies.Voor velen symboliseert het het trauma van de “gedwongen turkificatie”. Herdenkingen vinden jaarlijks plaats, vaak zowel in Koerdische gebieden als binnen de diaspora in Europa. De erfenis  van Dersim herinnert aan de spanning tussen gecentraliseerde staatsmacht en regionale culturele identiteit.

Terwijl de roep om erkenning en gerechtigheid aanhoudt, blijft het een pijnlijk hoofdstuk dat nog lang niet is afgesloten.