De Iraakse verkiezingen: de rol van de Koerden en wat er op het spel staat

Op 11 november kiest Irak een nieuw parlement van 329 zetels, in een verkiezing die minder draait om ideologie en meer om bestuurbaarheid, diensten en economische zekerheid. Kiezers wegen beloftes over werkgelegenheid, infrastructuur en veiligheid, terwijl de bekende machtslogica van brede coalitie, tussen sjiitische, soennitische en Koerdische blokken, weer de vorming van een regering zal bepalen. Voor Koerdische partijen en kiezers staan enkele dossiers centraal: duurzame afspraken met Bagdad over salarissen, een voorspelbare begrotingsverdeling, hervatting van de olie-export en normalisatie in betwiste gebieden zoals Kirkuk, inclusief structurele financiering van de Peshmerga. In deze analyse leggen we eerst uit hoe het Iraakse parlement en het kiessysteem functioneren. Daarna schetsen we het landschap van deelnemende partijen, hun huidige zetelaantallen en kernstandpunte, met speciale aandacht voor de Koerdische lijsten. Ten slotte geven we scenario’s en bandbreedte-prognoses per blok, zodat duidelijk wordt waar de machtsbalans na 11 november waarschijnlijk zal landen.

Wat staat er op 11 november op het spel?
Op dinsdag 11 november 2025 kiest Irak alle 329 leden van de Raad van Afgevaardigden (Council of Representatives). Premier Mohammed Shia’ al-Sudani probeert via zijn nieuwe alliantie (Coalition for Reconstruction and Development) een tweede termijn veilig te stellen; zijn campagnethema’s zijn “opbouw” en “Iraq First”. De leidende sjiitische coalitie (de Coördinatiekader-partijen) doen grotendeels op aparte lijsten mee en willen ná de stembusgang weer samen regeren. De Sadristische beweging van Moqtada al-Sadr heeft daarentegen publiekelijk een boycot bevestigd, wat de machtsverhoudingen stevig kan beïnvloeden.

Hoe werkt het Iraakse parlement?
Het parlement telt 329 zetels; 165 is de meerderheid. Het kiest de president (voor de eerste ronde is twee-derde van de leden vereist), die vervolgens de grootste blok-kandidaat opdraagt om binnen 30 dagen een kabinet te vormen. Het kabinet moet met gewone meerderheid worden goedgekeurd. In de praktijk wordt het systeem gedragen door de informele muhasasa-afspraken (sjiitische premier, Koerdische president, soennitische parlementsvoorzitter).

Het kiessysteem in 2025
Na de hervorming van 2023 keert Irak terug naar provinciale evenredige vertegenwoordiging (18 kiesdistricten) met de gemodificeerde Sainte-Laguë-methode (divisor 1,7). Negen zetels zijn gereserveerd voor minderheden (5 christelijk; 1 Yazidi, 1 Shabak, 1 Mandeër, 1 Fayli-Koerd) en minimaal 25% van de zetels gaat naar vrouwen (83 stoelen). In totaal dingen 31 coalities, 38 partijen en 75 onafhankelijke lijsten mee.

‘Wie doen er mee?’ Het speelveld in één oogopslag

• Coalition for Reconstruction and Development (Sudani/Furatayn): profilering op infrastructuur, economische stabiliteit en balans tussen VS en Iran; mikt op “ontwapening via de staat” en hervatting van olie-exporten.
• Sjiitisch Coördinatiekader (los meedingend, samen regerend):
  • State of Law (Nouri al-Maliki): centralistische lijn, sterke staatsinstituties; traditioneel pro-kader.
  • Fatah/Badr (Hadi al-Amiri) & bondgenoten (o.a. Huquq/Sadiqoun, National Contract/PMF): verankering van de Volksmobilisatiekrachten binnen het staatsapparaat en behoud van renteniersmodel, met nadruk op veiligheid.
  • Hikma (Ammar al-Hakim): gematigd, institutionele hervorming, middenpositie.
• Sadristische beweging: officiële boycot; invloed via opkomst en straatmobilisatie blijft groot.
• Soennitische blokken:
  • Taqaddum/Progress (Mohamed al-Halbousi): soennitische vertegenwoordiging, wederopbouw Anbar/Nineveh, decentralisatie.
  • Azm (Muthanna al-Samarrai): focus op diensten, veiligheid in Salahaddin/Kirkuk, soennitische rechten.
• Tishreen/Protestpartijen: Emtidad en bondgenoten tegen corruptie en muhasasa; benadeeld door de 1,7-Sainte-Laguë-drempel.
• Minderhedenlijsten: o.a. Babylon Movement (christelijk), Turkmen Front.

Huidige zetelverdeling Iraakse regering (totaal van 186 zetels)
Takkadum (Progressieve Partij) heeft 39 zetels;
I’tilaf Dawlat al-Qanun (Shia Populistische Partij) heeft 38 zetels;
Koerdische Democratische Partij (KDP) heeft 31 zetels;
I’tilaf al-Fath (Shia-islamitische Partij) heeft 29 zetels;
Koerdische Coalitie Partijen (overige Koerdische partijen, zoals PUK) heeft 17 zetels;

Oppositiepartijen (totaal van 143 zetels)
Harakat Emtidad (Liberale Partij) heeft 16 zetels;
Newey Nwe / New Generation Movement (Koerdische oppositiepartij) heeft 9 zetels;
Onafhankelijken hebben samen 3 zetels;
National Contract heeft 8 zetels;
Tasmim Alliantie heeft 8 zetels;
Ishraqat Kanoon (Islamitische partij) heeft 7 zetels
Alle overige partijen hebben samen 112 zetels.

In 2022 traden de 73 Sadristen af; die stoelen gingen grotendeels naar Coördinatiekader-partijen, die sindsdien rond de 130 zetels controleerden.

Koerdische partijen: dossiers, huidige zetels en inzet

• KDP – Koerdische Democratische Partij (31 zetels): prioriteit aan structurele begroting-en salarisafspraken met Bagdad, uitvoering van artikel 140 (betwiste gebieden zoals Kirkuk), gegarandeerde Peshmerga-financiering en hervatting van olie-export via Ceyhan onder federale paraplu. De partij overwóóg een boycot zolang olie- en salariskwesties onduidelijk waren, maar campaignet actief na de doorbraak-afspraken over export en compensaties.
• PUK – Patriottische Unie van Koerdistan (17 zetels): inzet op stabiele, voorspelbare betalingen aan KRG-ambtenaren, normalisatie in Kirkuk en een functionele veiligheidscoördinatie met Bagdad; profileert zich als pragmatische bruggenbouwer.
• New Generation (9 zetels): anti-corruptie en anti-oligarchie, sterker in Slemani; positioneert zich als niet-ingekapselde oppositiekracht.
• KIU & KJG (1 zetel elk in 2021): islamitische partijen met conservatief-sociaal programma; vaak kingmaker op provinciaal niveau.

Economische inzet: olie, begroting en KRG-Bagdad
De verkiezingen vallen samen met moeizame maar tastbare stappen om Koerdische olie-stromen te hervatten en betalingsmechanismen te normaliseren (o.a. compensatie-regeling en SOMO-kader). Dit bepaalt in hoge mate de Koerdische onderhandelingsmacht na 11 november.

Kernstandpunten per belangrijkste nationale partij

• Sudani’s alliantie: infrastructuur, banen, ‘ontwapening door integratie in de staat’, buitenlandse balans; claimt technocratische uitvoering en minder polarisatie.
• State of Law: sterk premierschap, centralisatie begroting/veiligheid, behoud invloed sjiitische partijen in veiligheidsapparaat.
• Fatah/PMF-familie: institutionalisering PMF, prioriteit veiligheid, behoud sjiitische cohesie; economisch staatsgeleide contracten.
• Taqaddum: herstel soennitische provincies, decentralisatie, diensten, zakenklimaat.
• Azm: soennitische vertegenwoordiging en lokale veiligheid/scholing in noordelijke provincies.
• Emtidad/Tishreen: afbraak muhasasa, anti-corruptie, transparantie en rechtsstaat; beperkt door nieuwe kieswet.

Prognose: wat is realistisch?
Let op: Irak kent weinig betrouwbare nationale peilingen. Onderstaande bandbreedtes zijn een analytische inschatting op basis van 2021-uitslagen, de verschuiving na de Sadristische aftocht, patronen uit de provinciale verkiezingen van 2023, en recente rapportages over campagnekracht per provincie. Ze veronderstellen voortzettende Sadristische boycot.

Wat bepaalt de uitslag in de praktijk?

• Opkomst en boycot: lage opkomst (<40%) vergroot het gewicht van vaste netwerken; Sadristische afwezigheid verlegt sjiitische zetels richting kader-partijen.
• Provinciale echo (2023): patronen uit de lokale stembusgang belonen goed geoliede organisaties.
• KRG-Bagdad-dealings: electorale beloning in Koerdistan hangt merkbaar samen met zichtbare vooruitgang rond salarissen en olie-exporten.

Scenario na 11 november: wie kan regeren met wie?
Een regeringsmeerderheid vereist brede trans-etnische deals. Een waarschijnlijk pad is een sjiitische kern (State of Law/Fatah/Sudani) die steun zoekt bij KDP en een soennitisch blok (Taqaddum of Azm). Alternatief is een meer “technocratisch” compromis met Sudani als continuïteitspremier, mits hij zowel kader-vleugels als Koerdische/Sunnitische partners bindt. De Koerdische partijen blijven wezenlijke kingmakers, hun hefboom zijn salarissen, olie-export, Peshmerga-budget en normalisatie in Kirkuk.

De verkiezing draait minder om ideologische breuklijnen en meer om bestuurbaarheid en ruilverkaveling van macht. Voor Koerdische partijen is tastbare voortgang op olie- en budgetdossiers de sleutel om hun electorale mandaat om te zetten in concrete garanties in Bagdad.