Ali al-Zaidi heeft het door; Irak is onbestuurbaar

Design: Koerdistan Vandaag

Ali al-Zaidi wilde naar Saudi-Arabië, om de banden tussen Baghdad en Riyad verbeteren. In plaats daarvan zegde hij de reis af en riep hij de nationale veiligheidsraad bijeen.

Kort daarvoor hadden de Verenigde Staten en Saudi-Arabië doelen van gewapende groepen in Irak aangevallen. De aanvallen volgden op beschuldigingen dat Iraakse facties betrokken waren bij aanvallen op Saudische olie-installaties. Baghdad veroordeelde de luchtaanvallen als een schending van de Iraakse soevereiniteit.

Toch kon de Iraakse regering één belangrijk probleem niet verbergen. Gewapende groepen gebruiken Iraaks grondgebied, maar luisteren niet altijd naar de Iraakse premier. Zij kunnen een conflict met een buurland veroorzaken. Daarna moet al-Zaidi proberen de schade te herstellen.

De crisis rond Saudi-Arabië laat precies zien waarom al-Zaidi vastloopt. Hij is verantwoordelijk voor de veiligheid en het buitenlandse beleid van Irak, maar hij heeft niet de volledige controle.

Al-Zaidi heeft het door: Irak heeft een premier, maar wordt door meerdere machtscentra bestuurd.

Een premier met een onvolledige regering

Al-Zaidi werd eind april naar voren geschoven als compromisfiguur. De grote sjiitische partijen waren maandenlang verdeeld over een nieuwe premier. Hij had geen eigen grote partij en geen sterke politieke achterban. Juist daardoor konden verschillende kampen met zijn benoeming instemmen.

Maar dat compromis maakte hem vanaf het begin zwak.

Het parlement keurde op 14 mei slechts veertien van zijn drieëntwintig ministers goed. Negen ministeries bleven zonder nieuwe minister. Daaronder waren belangrijke posten als Binnenlandse Zaken en Defensie.

Dat kwam niet doordat al-Zaidi geen kandidaten kon vinden. Politieke partijen konden het niet eens worden over de verdeling van de posten.

In Irak is een ministerie veel meer dan een bestuursorgaan. Het geeft een partij invloed op banen, contracten en geldstromen. Daarom willen partijen belangrijke ministeries niet zomaar opgeven.

Al-Zaidi wilde een regering vormen die meer op bestuur was gericht. De partijen wilden vooral hun eigen positie beschermen.

Daardoor kon de premier zijn eigen kabinet niet afmaken. Nog voordat zijn beleid echt begon, werd hij al tegengehouden door de groepen die hem hadden benoemd.

Ali Al-Zaidi wilt wapens onder controle krijgen

Een van de belangrijkste doelen van al-Zaidi is duidelijk. Alleen de Iraakse staat mag wapens bezitten en gebruiken.

Dat is in vrijwel ieder land vanzelfsprekend. In Irak is het een van de moeilijkste politieke onderwerpen.

Verschillende gewapende groepen zijn officieel verbonden aan de Iraakse veiligheidsstructuren. Toch volgen sommige facties hun eigen leiders. Een deel van deze groepen onderhoudt ook nauwe banden met Iran.

Al-Zaidi heeft gezegd dat er na 30 september geen plaats meer is voor zelfstandige gewapende facties. Groepen kunnen hun wapens inleveren of verdergaan als gewone politieke beweging.

Maar een uitspraak van de premier is nog geen bevel dat iedereen uitvoert.

Machtige facties willen hun wapens niet afstaan. Die wapens geven hun militaire en politieke invloed. Zonder hun eigen strijders worden zij afhankelijk van de staat. Juist dat proberen zij al jaren te voorkomen.

Hier wordt de zwakte van de Iraakse regering opnieuw zichtbaar.

Al-Zaidi is officieel de leider van de strijdkrachten. Toch kan hij niet zonder grote risico’s optreden tegen iedere gewapende groep. Een harde ingreep kan leiden tot geweld in Baghdad en andere delen van het land.

De premier moet dus onderhandelen met groepen die volgens de wet naar hem zouden moeten luisteren.

De crisis met Saudi-Arabië

De ruzie rond het bezoek aan Saudi-Arabië maakte dit probleem nog groter.

Al-Zaidi wil de relaties met de Golfstaten herstellen. Hij wil handel aantrekken en Irak sterker verbinden met zijn Arabische buurlanden. Begin juli sprak hij al over een nieuwe fase in de banden tussen Irak en de Golfstaten.

Maar gewapende groepen kunnen dat buitenlandse beleid verstoren.

Saudi-Arabië houdt Baghdad verantwoordelijk wanneer aanvallen vanaf Iraaks grondgebied plaatsvinden. De Iraakse regering zegt tegelijk dat zij zulke aanvallen niet heeft goedgekeurd.

Beide verklaringen kunnen waar zijn. Dat is juist het probleem.

Irak draagt als staat de verantwoordelijkheid voor wat er op zijn grondgebied gebeurt. De regering heeft echter niet over iedere gewapende groep de volledige controle.

Al-Zaidi zit daardoor tussen alle partijen in.

Saudi-Arabië eist veiligheid. De Verenigde Staten eisen dat de facties worden ontwapend. Iran wil zijn invloed in Irak behouden. De gewapende groepen willen hun wapens en zelfstandigheid niet verliezen.

De Iraakse premier moet al deze belangen tegelijk proberen te bedienen. Zodra hij één kant op beweegt, komt een ander machtsblok in verzet.

Zijn bezoek aan Saudi-Arabië werd daardoor geen gewone diplomatieke reis. Het werd opnieuw een strijd over wie het buitenlandse beleid van Irak bepaalt.

Ook Washington en Teheran trekken aan Baghdad

Al-Zaidi probeert ook goede banden te onderhouden met de Verenigde Staten en Iran.

In juli reisde hij naar Washington. Hij sprak daar over investeringen, energie en een nieuwe economische samenwerking. Ook het ontwapenen van de facties stond op de agenda.

Enkele dagen later bezocht hij Iran. Daarmee probeerde hij te laten zien dat Irak niet volledig voor één kant kiest. Baghdad wil samenwerken met Washington, zonder de relatie met Teheran te verbreken.

Dat evenwicht is bijna niet vol te houden.

De Verenigde Staten willen minder Iraanse invloed in Irak. Iran wil voorkomen dat Baghdad te dicht naar Washington beweegt. Beide landen hebben partners en bondgenoten binnen de Iraakse politiek.

Al-Zaidi kan daarom nauwelijks een zelfstandig buitenlands beleid voeren. Ieder besluit wordt thuis beoordeeld door groepen met hun eigen buitenlandse voorkeuren.

Hij reist namens Irak. Maar bij terugkomst moet hij uitleggen waarom hij met een bepaald land heeft gesproken.

Aanpak van corruptie

Al-Zaidi probeert ook het Iraakse corruptiesysteem open te breken.

Eind juni werden politici en hoge ambtenaren opgepakt tijdens een grote operatie in Baghdad. De arrestaties volgden op gerechtelijke bevelen en maakten deel uit van de campagne van de nieuwe regering.

Zijn regering onderzoekt daarnaast grote overheidscontracten. Contracten met een waarde van meer dan 25 miljard dinar worden opnieuw bekeken. De regering wil te hoge kosten, verspilling en fraude aanpakken.

Dat zijn serieuze stappen. Maar ook hier komt al-Zaidi hetzelfde probleem tegen.

Corruptie in Irak bestaat niet alleen uit een ambtenaar die geld aanneemt. Het gaat om hele netwerken. Politici, zakenmensen, partijen en gewapende groepen kunnen met elkaar verbonden zijn.

Een onderzoek naar één contract kan daarom snel bij een machtige partij uitkomen. Een arrestatie kan een heel politiek blok raken.

Op dat moment verandert corruptiebestrijding in een strijd om de macht.

Partijen steunen de strijd tegen corruptie zolang hun eigen belangen buiten beeld blijven. Zodra een onderzoek te dichtbij komt, groeit het politieke verzet.

Al-Zaidi wil een systeem aanpakken dat hem zelf aan de macht heeft gebracht. Dat systeem zal zich niet zonder verzet laten afbreken.

Waar het nu op vastloopt

Al-Zaidi is nog maar kort premier. Toch heeft hij in enkele maanden bijna alle grote problemen van Irak meegemaakt.

Hij kon zijn kabinet niet volledig samenstellen. Politieke partijen bleven ruzie maken over ministersposten.

Hij kondigde aan dat alleen de staat wapens mag bezitten. Gewapende groepen bleven hun eigen voorwaarden stellen.

Hij begon een grote strijd tegen corruptie. Daarmee raakte hij aan de belangen van invloedrijke politieke netwerken.

Hij wilde de banden met Saudi-Arabië herstellen. De activiteiten van gewapende facties zorgden vervolgens voor een nieuwe regionale crisis.

Al-Zaidi heeft dus niet één tegenstander. Hij wordt vanuit verschillende kanten tegelijk tegengehouden.

Iedere groep steunt de staat zolang die staat haar belangen beschermt. Zodra de regering werkelijk macht naar zich toe trekt, verdwijnt die steun.

Dat is waarom Irak onbestuurbaar is.

Irak wordt bestuurd door veto’s

Irak heeft een parlement, een regering, rechtbanken en veiligheidsdiensten. Op papier zijn alle onderdelen van een staat aanwezig.

Maar de werkelijke macht is verdeeld.

Politieke partijen controleren delen van ministeries. Gewapende groepen controleren hun eigen strijders. Buitenlandse landen oefenen invloed uit via Iraakse bondgenoten.

Iedere grote groep kan een besluit vertragen of blokkeren. Tegelijk draagt geen enkele groep de volledige verantwoordelijkheid voor het resultaat.

De premier krijgt de schuld wanneer de regering faalt. Hij krijgt ook de schuld wanneer gewapende groepen aanvallen uitvoeren. Maar hij heeft niet genoeg macht om al deze problemen zelfstandig op te lossen.

Al-Zaidi is daardoor premier van een staat waarin bijna iedereen een veto heeft.

Al-Zaidi heeft het door

Waarom zou een premier na enkele maanden al aan vertrekken denken?

Omdat hij inmiddels heeft gezien dat zijn functie groter is dan zijn werkelijke macht.

Hij kan corruptie bestrijden, maar niet zonder politieke vijanden te maken. Hij kan de ontwapening aankondigen, maar niet iedere factie dwingen. Hij kan naar Washington, Teheran of Riyad reizen, maar niet voorkomen dat anderen zijn buitenlandse koers ondermijnen.

Al-Zaidi wilde de Iraakse staat sterker maken. Nu ontdekt hij dat veel machthebbers juist voordeel hebben bij een zwakke staat.

Een sterke regering zou de controle over ministeries terugpakken. Zij zou de wapens van de facties innemen. Zij zou corrupte contracten openbreken. Ook zou zij zelf bepalen met welke landen Irak samenwerkt.

Dat is precies waarom een sterke regering zoveel weerstand oproept.

Al-Zaidi kan uiteindelijk opstappen. Daarna kan het parlement een nieuwe compromisfiguur aanwijzen. De partijen zullen opnieuw over ministeries onderhandelen. De gewapende groepen zullen opnieuw beloven dat zij de staat respecteren.

De naam van de premier verandert dan. Het systeem blijft hetzelfde.

Irak is niet onbestuurbaar omdat het te weinig bestuurders heeft. Het is onbestuurbaar omdat te veel groepen een deel van de macht bezitten.

Al-Zaidi heeft dat nu door.

Hij kan vertrekken. De blokkade blijft.