Ali al-Zaidi: de compromisfiguur die Irak uit de impasse moet halen

Dit artikel is geschreven door: Ahmed Khoshnaw

Bagdad heeft met Ali al-Zaidi een nieuwe beoogde premier naar voren geschoven op een moment waarop Irak opnieuw balanceert tussen binnenlandse machtsstrijd, regionale druk en economische onzekerheid. Zijn naam kwam niet voort uit een klassieke partijcarrière, maar uit een politiek compromis binnen het sjiitische Coördinatiekader, dat na weken van overleg een kandidaat zocht die verschillende machtscentra kon verbinden.

Al-Zaidi wordt daarmee het gezicht van een nieuwe fase in de Iraakse regeringsvorming. Zijn opdracht is duidelijk, maar zwaar: binnen dertig dagen een kabinet samenstellen dat voldoende steun krijgt in het parlement. In de praktijk betekent dat dat hij een evenwicht moet vinden tussen partijbelangen, sektarische verhoudingen, economische belangen, gewapende machtsstructuren en buitenlandse druk.

Een kandidaat uit de zakenwereld
Ali al-Zaidi staat vooral bekend als zakenman. Hij is verbonden aan de bankensector en aan economische netwerken die in Irak nauw raken aan staatscontracten, handel en voedselvoorziening. Daarmee verschilt hij van veel eerdere Iraakse premiers, die doorgaans voortkwamen uit langdurige partijstructuren, ballingschapsbewegingen of religieus-politieke machtsblokken.

Zijn profiel past bij een bredere trend in Irak: de zoektocht naar figuren die zich kunnen presenteren als bestuurlijk, zakelijk en minder ideologisch beladen. Voor zijn voorstanders maakt dat hem geschikt voor een land dat behoefte heeft aan economische stabiliteit en bestuurlijke rust. Voor zijn critici roept juist dat zakelijke profiel vragen op over belangenverstrengeling, transparantie en de invloed van economische elites op de Iraakse staat.

Waarom zijn naam nu naar voren kwam
De nominatie van al-Zaidi kwam na een politieke blokkade rond de vorming van een nieuwe regering. Binnen het Coördinatiekader waren eerdere namen omstreden. Vooral de terugkeer van oude politieke figuren lag gevoelig, zowel binnen Irak als in de relatie met Washington en regionale spelers.

Al-Zaidi werd daardoor een uitweg uit de impasse. Hij is geen uitgesproken partijleider met een zwaar politiek verleden. Zijn naam bood de mogelijkheid om rivaliserende kampen tijdelijk bij elkaar te brengen zonder dat één factie openlijk als winnaar naar voren kwam. In de Iraakse politiek is dat vaak doorslaggevend: de premier moet zelden de sterkste man zijn, maar meestal degene die door genoeg partijen acceptabel wordt gevonden.

De rol van het Coördinatiekader
Zijn positie blijft sterk afhankelijk van het Coördinatiekader, de grootste sjiitische machtsformatie in Irak. Deze alliantie bestaat uit verschillende partijen en bewegingen met uiteenlopende belangen. Sommige fracties zijn sterk verbonden met Iran, andere proberen meer ruimte te houden richting de Arabische wereld, Turkije, de Verenigde Staten en de Koerdische partijen.

Dat maakt al-Zaidi’s mandaat kwetsbaar. Hij kan premier worden namens het Coördinatiekader, maar hij zal moeten regeren in een systeem waarin dezelfde partijen die hem steunen ook druk op hem zullen uitoefenen. Zijn werkelijke macht zal daarom afhangen van de ruimte die hij krijgt om ministers te kiezen, hervormingen door te voeren en gevoelige dossiers aan te pakken.

Een premier zonder klassieke politieke basis
Het ontbreken van een lange politieke loopbaan kan voor al-Zaidi een voordeel zijn. Hij draagt minder politieke bagage dan figuren die jarenlang betrokken waren bij de grote crises van Irak. Dat maakt het makkelijker om hem te presenteren als een nieuwe bestuurlijke optie.

Tegelijk is dit zijn grootste zwakte. In Irak is politieke ervaring vaak nodig om te overleven tussen partijleiders, milities, religieuze autoriteiten, regionale machten en economische netwerken. Een premier zonder stevige eigen partijbasis kan snel afhankelijk worden van de krachten die hem hebben benoemd. Daarmee dreigt hij eerder uitvoerder dan hervormer te worden.

Economische verwachtingen
Al-Zaidi’s economische achtergrond zal waarschijnlijk centraal staan in zijn publieke profilering. Irak heeft enorme olie-inkomsten, maar blijft kampen met zwakke publieke diensten, corruptie, werkloosheid onder jongeren, gebrekkige infrastructuur en een economie die sterk afhankelijk is van de staat.

Een premier met ervaring in zaken en investeringen kan proberen vertrouwen te wekken bij ondernemers, banken en buitenlandse investeerders. Dat sluit aan bij de behoefte aan economische diversificatie en modernisering. Toch is de Iraakse realiteit hard: economische hervormingen raken direct aan de belangen van partijen, overheidsnetwerken en machtige groepen die profiteren van het bestaande systeem.

De schaduw van corruptie en wantrouwen
Elke nieuwe Iraakse premier krijgt te maken met een samenleving die weinig vertrouwen heeft in politieke beloften. Corruptie is geen afzonderlijk dossier, maar een structureel probleem dat doorwerkt in bijna elk ministerie, elk contract en elke benoeming.

Voor al-Zaidi zal de vraag zijn of hij kan laten zien dat zijn economische achtergrond staat voor efficiënt bestuur, of dat zijn zakelijke verleden juist wordt gezien als onderdeel van hetzelfde systeem. Zijn geloofwaardigheid zal afhangen van de eerste namen in zijn kabinet, de mate van transparantie rond staatscontracten en zijn bereidheid om machtige belangen te confronteren.

De Koerdische factor
Voor de Koerdistan Regio is de komst van al-Zaidi van groot belang. De relatie tussen Erbil en Bagdad blijft draaien om olie, begrotingsafdrachten, salarissen, artikel 140 (Kerkuk), betwiste gebieden en de bevoegdheden van de Koerdische instellingen. Elke nieuwe premier wordt in Erbil beoordeeld op zijn bereidheid om afspraken na te komen.

Al-Zaidi zal de Koerdische partijen nodig hebben voor parlementaire steun en politieke stabiliteit. Dat geeft de Koerdische vertegenwoordiging onderhandelingsruimte. Tegelijk is de ervaring van de afgelopen jaren duidelijk: beloften uit Bagdad krijgen pas waarde wanneer ze worden omgezet in uitvoerbare afspraken, tijdige betalingen en respect voor de constitutionele positie van de Koerdistan Regio.

Buitenlandse druk op Bagdad
Irak ligt opnieuw in het hart van regionale spanningen. De relatie met Iran, de Verenigde Staten, Turkije en de Arabische buurlanden zal een van de zwaarste dossiers worden voor al-Zaidi. Bagdad probeert al jaren een evenwicht te bewaren tussen rivaliserende machten, maar dat evenwicht wordt steeds moeilijker.

Een belangrijk deel van zijn premierschap zal daarom draaien om buitenlandse positionering. Hij zal moeten voorkomen dat Irak opnieuw verandert in een terrein waarop andere staten hun conflicten uitvechten. Zijn eigen uitspraak over een evenwichtige rol voor Irak past binnen die lijn, maar de praktijk zal afhangen van zijn controle over veiligheidsdossiers en gewapende groepen.

De kwestie van gewapende groepen
Een van de meest gevoelige onderwerpen blijft de positie van gewapende groepen buiten volledige staatscontrole. Op papier vallen verschillende formaties onder Iraakse staatsstructuren, maar in de praktijk beschikken sommige groepen over eigen politieke agenda’s, economische belangen en buitenlandse relaties.

Voor iedere premier is dit een riskant dossier. Te veel confrontatie kan instabiliteit veroorzaken. Te weinig actie ondermijnt het gezag van de staat. Al-Zaidi zal moeten kiezen hoe ver hij wil gaan in het versterken van staatscontrole, zonder zijn eigen politieke steunbasis te verliezen.

Een technocratisch imago met politieke grenzen
Al-Zaidi kan worden gepresenteerd als technocraat, bestuurder en economische hervormer. Dat imago biedt hem een kans om afstand te nemen van de klassieke machtsstrijd in Bagdad. Toch is geen enkele Iraakse premier werkelijk onafhankelijk van het systeem dat hem benoemt.

Zijn succes zal daarom afhangen van drie vragen. Kan hij een kabinet vormen dat meer is dan een verdeling van posten? Kan hij afspraken maken met de Koerdische en soennitische partijen die standhouden na de stemming in het parlement? En kan hij voldoende ruimte creëren om de Iraakse staat sterker te maken dan de netwerken die haar van binnenuit verzwakken?

Een premierschap onder voorbehoud
Ali al-Zaidi is nog geen afgerond politiek verhaal. Hij is een kandidaat op een beslissend kruispunt. Zijn profiel roept tegelijk verwachtingen en twijfels op. Voor sommigen is hij een pragmatische keuze na een lange impasse. Voor anderen is hij een onbekende figuur uit de economische elite, zonder bewezen ervaring in het leiden van een complex land als Irak.

De komende weken zullen bepalen of hij werkelijk premier wordt, en onder welke voorwaarden. Zijn eerste test is het vormen van een kabinet. Zijn tweede test wordt het verkrijgen van voldoende parlementaire steun. Zijn zwaarste test komt daarna: regeren in een land waar de macht vaak buiten de officiële instellingen wordt verdeeld.