38 jaar na Halabja: de wond die niet sluit
Dit stuk is geschreven door: Ahmed Khoshnaw
Vandaag, op 16 maart, is het 38 jaar geleden sinds de gifgasaanvallen op Halabja hebben plaatsgevonden. Voor Koerden is Halabja veel meer dan een datum uit het verleden. De naam van de stad staat voor een van de zwaarste misdaden die het Koerdische volk in de moderne geschiedenis heeft getroffen. Ieder jaar keren de herinneringen terug aan de duizenden burgers die werden gedood met chemische wapens. Die herdenking draait om rouw, waarheid en het levend houden van een geschiedenis die nooit mag vervagen.
Waarom Halabja ieder jaar wordt herdacht
De herdenking van Halabja is een moment van collectieve herinnering. Koerden staan stil bij de slachtoffers, de overlevenden en de families die in een paar uur tijd hun hele wereld verloren. Halabja wordt herdacht omdat de aanval bewust was gericht op een burgerbevolking. Mannen, vrouwen, kinderen en ouderen werden getroffen in hun eigen stad, in hun eigen huizen en straten. Dat maakt Halabja tot een blijvende wond in het Koerdische geheugen.
De situatie vóór de aanval
In maart 1988 bevond de regio zich in een periode van grote onrust. De oorlog tussen Irak en Iran woedde nog voort en ook Koerdische gebieden werden zwaar meegesleurd in die strijd. Halabja lag in een strategisch gebied dicht bij de grens en kwam steeds verder onder druk te staan. In de dagen vóór 16 maart namen de bombardementen en gevechten in en rond de stad sterk toe. De inwoners leefden al in angst, maar konden toen nog niet weten welke ramp hen te wachten stond.
De ochtend van 16 maart 1988
Op de dag van de aanval begon het geweld met zware beschietingen en luchtaanvallen. Voor de inwoners van Halabja leek het aanvankelijk op een nieuwe golf van bombardementen, iets wat zij in oorlogstijd al vaker hadden meegemaakt. Gezinnen zochten beschutting in huizen, kelders en schuilplaatsen. Mensen probeerden dicht bij hun familie te blijven in de hoop dat het ergste snel voorbij zou gaan.
Het moment waarop alles veranderde
Later op de dag veranderde de aard van de aanval. Bommen die boven de stad werden afgeworpen verspreidden chemische stoffen over woonwijken en straten. Overlevenden vertelden later over een vreemde geur die zich door de stad verspreidde. Kort daarna begonnen mensen neer te vallen. Sommigen stierven in hun huizen, anderen op straat, in auto’s of tijdens hun poging om weg te vluchten. Hele families werden in enkele ogenblikken weggevaagd.
Een aanval op burgers
Wat Halabja zo diep in het Koerdische bewustzijn heeft gegrift, is de aard van de aanval. Dit was geen gewone militaire operatie. De slachtoffers waren burgers die geen kant op konden. Kinderen stierven in de armen van hun ouders. Ouderen werden getroffen terwijl zij probeerden te schuilen. Gezinnen werden gevonden in hun huizen, alsof het leven in één klap was stilgezet. De stad veranderde in korte tijd in een plaats van dood, chaos en stilte.
De directe gevolgen
De gifgasaanval kostte aan duizenden mensen het leven en liet nog veel meer gewonden achter. Overlevenden kampten direct met ernstige ademhalingsproblemen, beschadigde ogen, brandende huid en hevige pijn. Voor velen begon na die dag een bestaan vol medische klachten, verlies en trauma. Halabja werd daarmee het bekendste symbool van chemisch geweld tegen Koerden.
De schade die bleef
De gevolgen van Halabja hielden niet op na 16 maart 1988. Veel overlevenden leven tot op de dag van vandaag met lichamelijke en psychische klachten. Ademhalingsproblemen, chronische pijn, oogziekten en trauma’s bleven hun leven beheersen. Ook families die dierbaren verloren, dragen die leegte nog altijd met zich mee. De aanval vernietigde levens, gezinnen en het gevoel van veiligheid van een hele gemeenschap.
Waarom de pijn nog steeds voelbaar is
Voor Koerden is Halabja geen afgesloten hoofdstuk. De pijn is nog steeds voelbaar omdat de aanval was gericht op gewone mensen die thuis waren in hun eigen stad. Het beeld van een Koerdische bevolking die met chemische wapens werd aangevallen, heeft zich diep vastgezet in het collectieve geheugen. Die herinnering leeft voort in families, in verhalen van overlevenden en in de stilte van degenen die hun doden blijven meedragen.
Een naam die nooit losstaat van rouw
Halabja is in de Koerdische geschiedenis uitgegroeid tot een naam die direct verbonden is met rouw en onrecht. Voor veel Koerden roept die naam meteen beelden op van moeders, kinderen en hele gezinnen die op brute wijze uit het leven werden gehaald. Dat gevoel verdwijnt niet met de tijd. Elk jaar op 16 maart komt het opnieuw naar boven, omdat de omvang van de misdaad en het menselijke verlies te groot zijn om ooit te vergeten.
Herdenken als plicht
De jaarlijkse herdenking van Halabja is daarom ook een plicht. Het is een manier om de slachtoffers waardigheid te geven en om ervoor te zorgen dat de waarheid blijft bestaan. Zolang Halabja wordt herdacht, blijven de mensen die daar omkwamen deel uitmaken van het levende geheugen van het Koerdische volk. Herdenken betekent ook waarschuwen: wat in Halabja is gebeurd, mag nooit worden weggepoetst, gebagatelliseerd of vergeten.
Een wond die open blijft
Achtendertig jaar later blijft Halabja een open wond. De stad staat symbool voor het leed dat Koerden hebben doorstaan en voor de prijs die onschuldige burgers hebben betaald. Daarom voelt 16 maart nog steeds zwaar. Daarom blijft Halabja ieder jaar terugkomen. Daarom blijft de pijn bestaan.
